نمونه سؤالات پايان ترم -  قسمت سوم

مبحث (9)  نظارت، تشويق و تنبيه (صفحات 122 تا 132)

44- نظام نظارت و كنترل در مديريت اسلامي از روشهاي مختلفي بهره مي‌گيرد. 6 مورد آن را نام برده و دو مورد آن را توضيح دهيد.

45- «بازرسان» و «مأموران مخفي» در ِِاِعمال نظارت سازماني چه تفاوتهايي با هم دارند؟ مزاياي استفاده از ناظران مخفي چيست؟

46- الف) نقش اعتقادات و باورهاي فردي در ِاِعمال نظارت بر رفتار افراد چيست؟   ب) دلايل استفاده از نظارتهاي بيروني كدامست؟    ج) فقدان نظارت بر عملكرد افراد چه اثراتي بجاي خواهد گذاشت؟

47- الف) اهميت تشويق و تقدير در مديريت چيست؟  ب) مراحل تشويق و تقدير كدامست؟   ج) نكاتي كه در ِاِعمال تشويق و تقدير بايد رعايت نمود را بيان نماييد.   د) اهميت عدالت در تشويق و تقدير را تبيين نماييد.

48- جايگاه تنبيه در مديريت اسلامي چيست و در چه مواردي از آن استفاده مي‌شود؟

 

 

مبحث (11)  مدير و نزديكانش (صفحات 149 تا 153)

49- الف) رابطه مدير و نزديكان وي چه تأثيراتي مي‌تواند بر عملكرد سازمان داشته باشد؟    ب) مدير در ارتباط خود با نزديكانش به چهار مورد كلي بايد توجه نمايد آنها را نام برده و به اختصار توضيح دهيد.

50- روحيات بد نزديكان مدير چگونه سازمان را از خود متأثر مي‌سازد؟ براي رفه اين روحيات بد چه توصيه‌هايي شده است؟

51- مدير مسلمان بايد از اعطا امتيازات ويژه به نزديكان خود و همچنين عقد قرارداد با آنها بپرهيزد. اين دو الزام را تشريح نماييد.

52- مدير در قضاوت ميان نزديكان با ساير افراد بايد رعايت بي‌طرفي و انصاف را بنمايد. دلايل و نتايج اين شيوه را توضيح دهيد.

 

مبحث (12)  مدير و عبادت (صفحات 154 تا 160)

53- توجه و اهميت دادن به نماز و همچنين استمداد از خدا چه تأثيري مي‌تواند بر نحوه مديريت بگذارد؟

 

مبحث مدير موفق (صفحات 161 تا 176)

مدير موفق (صفحات)

54- هريك از كلمات هدف، موفقيت و مطلوبيت را در يك سطر تعريف نماييد.

55- الف) هدف را تعريف نماييد.  ب) اهداف اصلي، فرعي و واسط و همچنين سلسله مراتب هدف را تشريح نماييد.

56- الف) موفقيت را تعريف نماييد.   ب) در موفقيت سه عامل مطرح است آنها را نام ببريد.    ج) دو گام براي ارزيابي موفقيت را بيان نماييد.

57- الف) مطلوبيت را تعريف نماييد.   ب) در مطلوبيت سه عامل مطرح است آنها را نام ببريد.    ج) براي ارزيابي مطلوبيت هر فرد چه بايد كرد؟

58- «فرد موفق الزاماً فرد مطلوب نيست» اين عبارت را از ديدگاه مديريت اسلامي تشريح نماييد.

59- مدير موفق از ديدگاه مديريت اسلامي كيست؟ هدف اصلي از پذيرش مديريت براي مدير مسلمان چيست؟

60- آيا مدير مسلمان نسبت به بازده خارجي سازمان و تأمين رضايت كاركنان بي‌توجه است؟ در اين مورد توضيح دهيد.

61- الف) اگر مديران به دو گروه اصولگرا و منفعت‌گرا تقسيم شوند برخورد مدير اصولگرا با انتظارات كاركنان  چگونه است؟   ب) با توجه به موضوع فوق يكي از مهمترين مهارتهايي كه مدير مسلمان به آن نياز دارد را تشريح نماييد.

62- مدير مسلمان از تعديل خواسته، تأمين نياز و تحريك نياز چگونه استفاده مي‌كند؟   ب) آيا پول و امكانات مادي ابزار مناسبي براي انگيزش محسوب مي‌گردد؟ در اين مورد استدلال نماييد.    

 

 

 

 

نمونه سؤالات پايان ترم -  قسمت دوم

مبحث (8)  نحوه رفتار با كاركنان (صفحات 106 تا 122)

36- الف) تفاوتهای مدیریت اسلامی و مدیریت غربی در توجه به مسائل کارکنان چیست؟   ب) مهمترین مسئوليتهاي مدير اسلامي در برابر مسائل مادي و معنوي كاركنان كدامست؟ 8 مورد آن را نام برده و دو مورد آن را توضيح دهيد.

37- با بيان توصيه اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) به مالك اشتر نقش پرداخت دستمزد مكفي به كاركنان بر عملكرد صحيح سازماني آنها را بيان نماييد.

38- اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) به مالك اشتر توصيه مي‌نمايند كه همانند پدر، به مشكلات زيردستان خود توجه نمايد. ابعاد و اهميت اين موضوع را توضيح دهيد.

39- اينكه مدير شريك دردها و الگوي تحمل باشد چه تأثيري مي‌تواند بر مديريت او بجاي گذارد؟ اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) در نامه خود به فرماندار بصره در اين زمينه چه سفارشي نموده‌اند.

40- در مديريت اسلامي مدير موظف است كه براي تمامي گروه‌هاي شاغلين ارزش قائل باشد. ضمن بيان توصيه اميرالمؤمنين علي (عليه‌السلام) به مالك اشتر دلايل اين موضوع را توضيح دهيد.

41- الف) اهميت منطقي بودن انتظارات مدير از كاركنان تحت مديريت چيست؟ ب) وجود اين روحيه موجب چه تأثيرات ديگري بر مدير مي‌شود؟    ج) كنكاش در كارهاي زيردستان تا چه حد مجاز است؟

42- مقصود از پرهيز از عصبيت در رفتار مدير چيست؟

43- ابعاد مختلف سالم‌سازي روابط افراد را در مديريت اسلامي بيان نماييد.

 

مبحث (9)  نظارت، تشويق و تنبيه (صفحات 122 تا 132)

44- نظام نظارت و كنترل در مديريت اسلامي از روشهاي مختلفي بهره مي‌گيرد. 6 مورد آن را نام برده و دو مورد آن را توضيح دهيد.

45- «بازرسان» و «مأموران مخفي» در ِِاِعمال نظارت سازماني چه تفاوتهايي با هم دارند؟ مزاياي استفاده از ناظران مخفي چيست؟

46- الف) نقش اعتقادات و باورهاي فردي در ِاِعمال نظارت بر رفتار افراد چيست؟   ب) دلايل استفاده از نظارتهاي بيروني كدامست؟    ج) فقدان نظارت بر عملكرد افراد چه اثراتي بجاي خواهد گذاشت؟

47- الف) اهميت تشويق و تقدير در مديريت چيست؟  ب) مراحل تشويق و تقدير كدامست؟   ج) نكاتي كه در ِاِعمال تشويق و تقدير بايد رعايت نمود را بيان نماييد.   د) اهميت عدالت در تشويق و تقدير را تبيين نماييد.

48- جايگاه تنبيه در مديريت اسلامي چيست و در چه مواردي از آن استفاده مي‌شود؟

 

 

نمونه سؤالات پايان ترم -  قسمت اول

يا خیر ذاکر و مذکور

نمونه سؤالات پايان ترم -  قسمت اول

مبحث (1) فرد در آستانه مديريت (صفحات 37 تا 42)

1- بر اساس دیدگاه مدیریت اسلامی یک فرد متدین با چه شرایطی پذیرای مسؤولیت می‌شود؟ (صص 37 و 38)

2- الف) نحوه ایفای وظایف پس از پذیرش مسؤولیت در مدیریت اسلامی را با مدیریت غربی مقایسه کنید.  ب) دیدگاه خود را با سخن معصومین تکمیل نمایید. (صص 38 و 39)

3- ضمن بیان توصیه امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) به مالک اشتر، عواملی که باعث رضایت مدیر در کار و نیروبخشی به او می‌شود را توضیح دهید. (صص 40 و 41)

 

مبحث (2) روحيات و ملكات اخلاقي مدير اسلامي (صفحات 42 تا 57)

4- مهمترین ویژگیهای اخلاقی که مدیر اسلامی باید داشته باشد را نام ببرید. (8 مورد)

5- تقوا در مدیریت به چه معنا است؟ (ص 42) وجود این صفت برای مدیر اسلامی چه اهمیتی دارد؟ (ص 43)

6- آیا مدیر اسلامی می‌تواند برای دست یافتن به اهداف تعیین شده از هر نوع وسیله‌ای استفاده نماید. با بيان فرمايشي از اميرالمؤمنين در اين مورد استدلال نماييد. (صص 43 تا 45)

7- آیا مدیر اسلامی می‌تواند برای خود حقوق و امتیازات ویژه قائل باشد؟ پاسخ خود را با سخن معصوم تکمیل نمایید. برخورداری مدیر از امتیازات ویژه چه اثراتی بر سازمان خواهد داشت؟ (صص 46 و 47)

8- الف) آیا از دیدگاه مدیریت اسلامی، ساده زیستی مدیر بر فضای سازمانی اثرات مثبت یا منفی ایفا خواهد کرد. توضیح دهید.  ب) مهمترين نكاتي را كه اميرالمؤمنين در نامه خود به عثمان بن حنيف متذكر مي‌گردد ذكر كنيد. (صص 48 تا 50)

9- مضرات غرور و خود بزرگ بینی مدیر برای سازمان چیست؟ (ص 50)

10- با استناد به توصیه‌های امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) به مالک اشتر به موارد زیر پاسخ گویید:

الف) تمایل مدیر به چاپلوسی زیردستان از چه چیز ناشی می شود؟   ب) وجود چنین روحیه‌ای در مدیر چه تأثيری بر سازمان خواهد داشت؟  ج) برخورد مدیر با افراد چاپلوس چگونه باید باشد؟ (صص 51 تا 53)

11- در زمینه لزوم پرهیز مدیر از دیکتاتوری در مدیریت اسلامی توضیح دهید. (صص 53 و 54)

12- از دیدگاه مدیریت اسلامی، اطاعت از سلسله مراتب در صدور دستورات سازمانی چه جایگاهی و حدودي دارد؟ (صص 55 و 56)

 

مبحث (3) تصمیم‌گیری (صفحات 57 تا 65)

13- الف) اهمیت تصمیم‌گیری در مدیریت چیست؟ (ص 57)  ب) معیارهای تصمیم‌گیری از دیدگاه مدیریت اسلامی کدامست؟ آنها را توضیح دهید. (صص 58 و 59)  ج) نقش آگاهی در تصمیم‌گیری کدامست؟ (صص59 و 60)

14- الف) ضرورت مشورت قبل از تصمیم‌گیری کدامست؟ دلايل خود را بيان نماييد (ص 60)  ب) ضمن بیان فرمایش امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام)  در زمینه استفاده از نظر کارشناسان و متخصصین، توضیح دهید که چرا باید با سه گروه مشورت نکرد؟ (ص 61)

 15- الف) چهار منبعی که مدیر در تصمیم‌گیری خود می‌تواند از آنها الهام گیرد را نام برده و توضیح دهید.  ب) امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) در این مورد چه فرموده‌اند؟ (صص 61 تا 63)

16- الف) ملاک اسلام برای خوبی و بدی امور را توضیح دهید.  ب) مدیر مسلمان پس از انتصاب در مورد رویه‌ها و انتصابات قبلی به چه شیوه باید عمل نماید؟     ج) اهمیت حفظ رویه‌های مناسب قبلی کدامست؟ (صص 64 و 65)

 

مبحث (4)  دستور و اقدام (صفحات 66 تا 77)

17- در مرحله دستور و اقدام چهار نکته باید مورد توجه قرار گیرد آنها را نام برده و توضیح دهید.

18- اهمیت حرکت طبق نظر مافوق از دیدگاه مدیریت اسلامی را توضیح دهید. (ص 66)

19- اهمیت صدور دستورات سنجیده از دیدگاه مدیریت اسلامی را توضیح دهید. (ص 67)

20- اهمیت دستور و اقدام بموقع از دیدگاه مدیریت اسلامی را توضیح دهید. امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) در نامه خود به مالک اشتر در این مورد چه فرموده‌اند؟ (ص 68)

21- مقصود از قاطعيت در دستور و اجرا چيست؟ (ص 69)

 

مبحث (5)  انتخاب کارکنان و انتصاب مسئولان (صفحات 70 تا 77)

22- الف) اهمیت پذيرش و استخدام كاركنان چيست؟  ب) نقش ضابطه‌گرایی در گزینش را توضیح دهید.   ب) بی‌توجهی به ضابطه‌مند بودن گزینش چه اثرات منفی می‌تواند در سازمان داشته باشد؟     ج) امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) در این زمینه چه توصیه‌ای فرموده‌اند؟ (صص 70 و 71)

23- الف) اهميت آزمون گزينش را با توجه به توصيه اميرالمؤمنين به مالك اشتر توضيح دهيد (ص 72)   ب) ملاکهای عمومی (ضوابط) که برای گزینش افراد در سازمان از دیدگاه امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) وجود دارد را نام برده و دو مورد آن را توضیح دهید. (صص 73 و 74)

24- شایستگیها و صلاحیتهای اخلاقی مورد نیاز برای استخدام فرد در سازمان را نام برده و به اختصار توضیح دهید. (صص 73 و 74)

25- اهمیت اصالت خانوادگی در استخدام از نظر مدیریت اسلامی چیست؟ ( ص 75)

26- اهمیت کیفیت‌گرایی در استخدام از نظر مدیریت اسلامی چیست؟ (صص 75 تا 77)

 

مبحث (6)  انتصابات كليدي (صفحات 77 تا 95)

27- الف) انتصابات کلیدی که در سازمان باید به انجام برسد از دیدگاه مدیریت اسلامی چه مناصبی است‌؟ اهمیت این مناصب را توضیح دهید.     ب) با بیان فرمایش امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) اهمیت فریب ظاهر افراد نخوردن را تشریح نمایید. (صص 77 و 78)

28- معیارهای انتخاب افراد برای مسئولیتهای کلیدی را نام برده و دو مورد آن را توضیح دهید.

29- الف) اهمیت سابقه روشن و درخشان در انتصاب افراد به مشاغل کلیدی چیست؟ با بیان فرمایش امیرالمؤمنین علي (عليه‌السلام) به مالک اشتر این موضوع را تشریح نمایید. ب) نقش قضاوت عمومی مردم در این زمینه چیست؟  ج) امانت‌داری چه تأثیری بر انتصاب فرد بجای می‌گذارد؟ (صص 79 تا 82)

30- الف) یکی از معیارهای افراد برای مسئولیتهای کلیدی سابقه روشن و درخشان است. در این زمینه توجه به چهار ویژگی تأکید شده است آنها را نام ببرید.  ب) اهمیت توجه به این چهار ویژگی را تشریح نمایید. (صص 82 و 83)

31- مقصود از «ظرفیت روحی» و «ظرفیت کاری» چیست؟ اهمیت این دو معیار برای انتصاب افراد در پستهای کلیدی چیست؟ (صص 84 تا 86)

32- اهمیت «دقت نظر و هوشیاری» و «دقت نظر حقوقی و قانونی» در انتصاب افراد به پستهای کلیدی چیست؟ (صص 85 و 86)

33- اهمیت «مراعات حدود خود در کارها» و «پرهیزگاری و صداقت» در انتصاب افراد به پستهای کلیدی چیست؟

34- تعیین حقوق و وظایف مدیر در آغاز انتصاب چه اهمیتی دارد؟ توضیح دهید. (صص 90 و 91)

35- تجدیدنظر در انتصابات در چه مواردی و چگونه صورت می‌پذیرد؟ (صص 94 و 95)

 

 

نمونه سوال میان ترم (سوالات کتاب)

مبحث (1) فرد در آستانه مديريت (صفحات 37 تا 42)

1- بر اساس دیدگاه مدیریت اسلامی یک فرد متدین با چه شرایطی پذیرای مسؤولیت می‌شود؟ (صص 37 و 38)

2- الف) نحوه ایفای وظایف پس از پذیرش مسؤولیت در مدیریت اسلامی را با مدیریت غربی مقایسه کنید.  ب) دیدگاه خود را با سخن معصومین تکمیل نمایید. (صص 38 و 39)

3- ضمن بیان توصیه امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) به مالک اشتر، عواملی که باعث رضایت مدیر در کار و نیروبخشی به او می‌شود را توضیح دهید. (صص 40 و 41)

 

مبحث (2) روحيات و ملكات اخلاقي مدير اسلامي (صفحات 42 تا 57)

4- مهمترین ویژگیهای اخلاقی که مدیر اسلامی باید داشته باشد را نام ببرید. (8 مورد)

5- تقوا در مدیریت به چه معنا است؟ (ص 42) وجود این صفت برای مدیر اسلامی چه اهمیتی دارد؟ (ص 43)

6- آیا مدیر اسلامی می‌تواند برای دست یافتن به اهداف تعیین شده از هر نوع وسیله‌ای استفاده نماید. با بيان فرمايشي از اميرالمؤمنين در اين مورد استدلال نماييد. (صص 43 تا 45)

7- آیا مدیر اسلامی می‌تواند برای خود حقوق و امتیازات ویژه قائل باشد؟ پاسخ خود را با سخن معصوم تکمیل نمایید. برخورداری مدیر از امتیازات ویژه چه اثراتی بر سازمان خواهد داشت؟ (صص 46 و 47)

8- الف) آیا از دیدگاه مدیریت اسلامی، ساده زیستی مدیر بر فضای سازمانی اثرات مثبت یا منفی ایفا خواهد کرد. توضیح دهید.  ب) مهمترين نكاتي را كه اميرالمؤمنين در نامه خود به عثمان بن حنيف متذكر مي‌گردد ذكر كنيد. (صص 48 تا 50)

9- مضرات غرور و خود بزرگ بینی مدیر برای سازمان چیست؟ (ص 50)

10- با استناد به توصیه‌های امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) به مالک اشتر به موارد زیر پاسخ گویید:

الف) تمایل مدیر به چاپلوسی زیردستان از چه چیز ناشی می شود؟   ب) وجود چنین روحیه‌ای در مدیر چه تأثيری بر سازمان خواهد داشت؟  ج) برخورد مدیر با افراد چاپلوس چگونه باید باشد؟ (صص 51 تا 53)

11- در زمینه لزوم پرهیز مدیر از دیکتاتوری در مدیریت اسلامی توضیح دهید. (صص 53 و 54)

12- از دیدگاه مدیریت اسلامی، اطاعت از سلسله مراتب در صدور دستورات سازمانی چه جایگاهی و حدودي دارد؟ (صص 55 و 56)

 

 

چيستي مديريت اسلامي

 

باسمه تعالي

 

درس اول

چيستي مديريت اسلامي

 

عبارت «مديريت اسلامي» تركيبي اضافي از دو كلمه «مديريت» و «اسلامي» است. اما سؤال اين است كه آيا از اين تركيب، معناي مشخصي استنباط مي‌شود يا فاقد معنا است؟ همچنين در صورت مثبت بودن پاسخ آيا اين عبارت داراي يك حقيقت عيني است يا ذهني؟ به عبارتي آيا مديريت اسلامي قابليت تحقق خارجي دارد يا تنها در حوزه نظر و ادعا مطرح است؟ پاسخ آنكه در مورد معناداري اين عبارت شايد ترديدي نباشد اما اظهارنظرهاي فراواني در مورد وجود عيني يا ذهني و نحوه تحقق آن مطرح شده است. مي‌توان ديدگاه‌هاي مطرح شده در اين زمينه را بر يك پيوستار تصوير نمود كه چهار ديدگاه شاخص در اين پيوستار قابل طرح خواهد بود:

 

·        ديدگاه اول: مديريت اسلامي فاقد وجود خارجي و حقيقت عيني است.

اين دسته معتقدند كه مديريت يك علم است و مانند هر علم ديگر، اسلامي و غير اسلامي ندارد و اين عبارت را ساخته و پرداخته ذهن عالمان متعصب ديني براي بسط حاكميت خود به تمامي شؤون زندگي اجتماعي مي‌دانند. اين افراد در گام نخست مديريت اسلامي را معادل «مديريت فقهي» در نظر گرفته و در گام بعدي آن را به «مديريت فقيهان» بر اركان جامعه تعبير مي‌كنند و با تشبيه اين نوع مديريت به مديريت حاكمان كليسا در قرون وسطي، ماهيتي كاملاً سياسي - و نه علمي- براي آن قائل هستند. در ميان نظريه‌پردازان اين ديدگاه، گروهي يافت مي‌شوند كه شايد در ظاهر، منكر وجود مديريت اسلامي نباشند و حتي در ظاهر به حمايت از آن هم بپردازند اما در عين حال مديريتي را اسلامي مي‌دانند كه صرفاً در جهت توسعه اقتصادي كشورهاي اسلامي باشد. بر اين اساس مي‌توان مديريتي مشابه مديريت ژاپني كه توسعه و پيشرفت را به دنبال دارد را نيز مصداق مديريت اسلامي دانست. نتيجه اين ديدگاه تهي ساختن مديريت اسلامي از ارزشهاي ديني و نزديك سازي آن به مديريت غربي است.

 

·        ديدگاه دوم: اسلام براي كليه جزئيات زندگي و از جمله مديريت، دستورهاي كاملاً مشخص دارد.

اين ديدگاه كه در واقع نقطه مقابل ديدگاه اول را تشكيل مي‌دهد معتقد است كه اسلام بدون نياز به علم براي حل كليه تعارضات اجتماعي بشر، نسخه و دستور مشخص دارد. به عنوان نمونه مي‌توان با استفاده از آيات قرآن و يا روايات، نحوه مقابله با تورم را يافت.

 

·        ديدگاه سوم: مديريت اسلامي همان مديريت مديران مسلمان است.

گروهي ديگر معتقدند كه مديريت اسلامي، بررسي توصيفي نحوه مديريت مديران مسلمان در طول تاريخ است. يعني همانگونه كه فلسفه اسلامي به معناي فلسفه فيلسوفان مسلمان است؛ مديريت اسلامي هم معناي مشابهي دارد. بر اين اساس بايد رفتار حاكمان مسلمان در طول تاريخ مورد توجه و بررسي قرار گيرد. به عنوان نمونه، مطالعه شيوه مديريتي پيامبر اكرم (ص) و ائمه معصومين (ع) مي‌تواند سودمند واقع شود.

·        ديدگاه چهارم: تأثيرگذاري اسلام بر مديريت از طريق نظام ارزشي.

اين رويكرد كه در ميانه پيوستار قرار مي‌گيرد، اثرگذاري اسلام بر نظريه‌ها (و از جمله روشهاي عملي مديريت) را از طريق تأثيرات ناشي از ارزشهاي اسلامي مي‌داند. به عبارت ديگر نظام ارزشي اسلام بر مدير مسلمان تأثير گذارده و انتخاب روشهاي عملي مديريتي را از سوي او متأثر مي‌سازد. لذا در عمل شاهد خواهيم بود كه در يك موقعيت مشابه، در بسياري موارد مدير پايبند به اسلام به شيوه متفاوت از مدير غير پايبند عمل خواهد كرد. اين تفاوت را بايد در «چرايي»، «هدف» و «معيار» جستجو نمود.

            در ادامه خواهيم ديد كه ديدگاه‌هاي اول و دوم را بايد ناشي از عدم شناخت صحيح از اسلام و گرفتار نوعي افراط و تفريط دانست. رويكرد سوم نيز هرچند تا حدود زيادي سودمند است اما ديدگاه چهارم صحيح‌تر از ساير ديدگاه‌ها به نظر مي‌رسد. در واقع اسلام داراي يك نظام ارزشي پويا و منظم است كه مي‌تواند در پاسخ به سؤالات بشر با توجه به مقتضيات زمان و ارزشهاي خاص خود احكام مشخص و معيني در مقوله‌هاي اجتماعي و از جمله مديريت صادر كند. در مباحث بعدي ابعاد اين نظام ارزشي را بيشتر بررسي خواهيم نمود.

این مبحث خلاصه ای از کتاب پیش نیازهای آموزش مدیریت اسلامی استاد مصباح یزدی است. 

 

رابطه اسلام با مديريت

درس دوم

رابطه اسلام با مديريت

در جلسات گذشته ارتباط اسلام و مديريت تا حدودي تبيين شد اما بررسي عميق اين موضوع در گرو آن است كه به يك پرسش مهمتر پاسخ دهيم و آن رابطه ميان علم (همانند علم مديريت) با دين (مانند دين اسلام) است. در گام نخست به تعريفي از اين دو مي‌پردازيم.

 1.      تعريف علم

هرچند علم در لغت به معناي دانستن است اما معناي اصطلاحي آن در طي سالها و قرون متعدد دستخوش تغييرات فراواني شده است به ويژه در طي سالهاي پس از رنسانس در غرب، علم در معناي Science ماهيتي كاملاً تجربه‌پذير و حس‌گرا يافت. يعني علم تنها به چيزي اطلاق مي‌شد كه بر اساس حواس پنجگانه قابليت اثبات‌پذيري و يا ابطال‌پذيري داشته باشد. اين نگاه پوزيتويستي به علم موجب شد كه علم ماهيتي صرفاً تجربي پيدا نمايد و شكاف بزرگي ميان علوم تجربي با ساير معارف بشري پديد آيد. بر اساس چنين نگرشي مي‌توان «علم را مجموعه دانستني‌هايي قلمداد نمود كه بر تجربه مستقيم حسي مبتني است و در برابر همه دانستني‌هايي قرار مي‌گيرد كه با حواس پنجگانه قابل آزمون نباشد»[1].

 تعريف فوق نشان مي‌دهد كه اختلاف در نگاه به علم ناشي از دو موضوع است:

1-     موضوع: موضوع علم در نگاه تجربه‌گرايانه صرفاً جهان محسوس و فيزيكي است و در نقطه مقابل هر آنچه كه محسوس نيست  و به آن متافيزيك اطلاق مي‌گردد (و از جمله بخشهاي گسترده‌اي از علوم انساني) از حوزه علم خارج مي‌شود.

2-     از نظر روش استخراج و دستيابي به علوم نيز كه ناشي از مباحث معرفت‌شناسي است نيز ميان علوم مختلف تفاوت وجود دارد؛ برخي علوم به روش تجربي، برخي به روش عقلي و .... .

يك تعريف کامل تر از علم به صورت زير قابل ارائه است:

«علم مجموعه‌اي از قضايا كه حول يك محور كلي مطرح شده و با روشهاي مناسب با طبيعت قضاياي مزبور مورد بررسي و تحقيق قرار مي‌گيرد».

2.     تعريف دين

تعاريف متفاوت و متعددي از دين وجود دارد كه مجال پرداختن به همه آنها در اين كلاس وجود ندارد لذا تنها به عنوان نمونه به ارائه چند تعريف از دين بسنده مي‌كنيم:

«دين عبارتست از اعتقاد به آفريننده‌اي براي جهان و انسان و دستورات عملي مناسب با اين عقايد[2]

«دين مجموعه‌اي از عقايد، اخلاق، قوانين و مقرراتي است براي اداره امور جامعه انساني و پرورش انسانها[3]

«دين را بايد به منزله درختي دانست كه عقايد ريشه آن، ارزشهاي اخلاقي شاخه‌هاي اصلي آن و احكام عملي شاخ و برگهاي آن را تشكيل مي‌دهد[4]

بر اساس آنچه بيان شد مي‌توان آموزه‌ها و مفاهيم ديني را به صورتهاي زير دسته‌بندي نمود:

1.       تقسيم مفاهيم ديني به اصول دين و فروع دين.

2.       تقسيم مفاهيم ديني به نظام هست‌ها و نظام بايدها.

3.       تقسيم مفاهيم ديني به عقايد (الهيات)، اخلاق و احكام (فقه).

به طور كلي اديان الهي داراي حقيقت واحد هستند يعني اگر ميان اين اديان اختلافي وجود داشته باشد آن را بايد در احكام (نظام بايدها يا فروع دين) جستجو نمود نه در عقايد و اصول دين.

 

3. کارکردهای علم

بزرگترین کارکردهای علوم تجربی را می توان تبیین و تفسیر و پیش‌بینی و کنترل دانست. این خواص را باید منشاء و مبداء گسترش خارق‌العاده علوم تجربی و اکتشافات بشری دانست.

 

4. کارکردهای دین

معمولاً در برخورد با گزاره های دینی دو رویکرد وجود دارد:

اول رویکرد حق‌جویانه (پرسش‌گرایانه) که در پی پرسش از درستی یا نادرستی گزاره‌های دینی هستند.

دوم نگرش کارگردگرایانه که صرفنظر از حق و باطل بودن گزاره‌های دینی، بر تأثیر این گزاره‌ها بر زندگی و شخصیت افراد توجه می شود. بر اساس این نگرش می توان کارکردهایی برای دین برشمرد از جمله:

·        پاسخ به احساس تنهایی

·        کاهش دادن ترس از مرگ

·        کاهش رنج و تعب

·        معنابخشی به زندگی

·        حل تنازع و تعارض میان آدمیان

·        کنترل افراد جامعه

·        تقدیم منافع مهمتر دیگران بر منافع شخصی

·        جلوگیری از بحرانهای روحی

·        رهایی انسان از اسارتهای ظاهری و باطنی

·        پشتیبانی از اخلاق

·        زدودن عقاید باطل و خرافی از جوامع انسانی

 

5. جاودانگي اسلام

يك سؤال و چالش اساسي در ارتباط با اسلام و مديريت كه هنوز پاسخي به آن نداده‌ايم اين است كه آيا اسلام با قدمت 1400 ساله خود مي‌تواند ارتباط و تعامل مناسبي با دانش مديريت به عنوان يك واقعيت جهان معاصر برقرار نمايد؟

توضيح آنكه مديريت به عنوان يك دانش آكادميك در سالهاي آغازين قرن بيستم ميلادي مطرح شد و در طول قرن اخير بسط و گسترش خارق‌العاده‌اي يافت. دليل پيدايش اين علم نيز همانند هر علم بشري، نياز بشر به آن بوده است. يعني پس از خلق يك موجود مجازي با نام سازمان كه نياز عصر مدرن به شمار مي‌آمد، معضلات و مشكلات جديدي براي بشر پديد آمد كه علم مديريت در صدد پاسخگويي به اين معضلات بود. قبل از عصر صنعتی سازمانها تنها محدود به سازمانهای دولتی می‌شد و تعداد آنها بسیار محدود بود لذا اگر سخنی از مدیریت بود تنها در حد همین سازمانهای محدود حکومتی مطرح می‌شد. انقلاب صنعتی در کنار ميلياردها انسان، میلیونها سازمان مختلف را پدید آورد که متصدی خدمات‌رسانی به انسانها و رفع احتياجات مختلف آنها در سراسر جهان بودند. حال چگونه دين به عنوان پديده اعصار گذشته، مي‌تواند با سازمان، اين موجود مدرن، تعامل برقرار نمايد؟ یا به عبارتی آیا دین به عنوان پدیده عصر ماقبل صنعتی می‌تواند پاسخگوی نیازهای بشر مدرن در جوامع صنعتی و فراصنعتي  باشد؟ پاسخ این سؤالات در واقع اثبات جاودانگی دین خواهد بود.

مخالفین جاودانه بودن دین، شبهاتی پیرامون این موضوع مطرح می‌کنند که به اختصار به دو شبهه اساسی در این زمینه اشاره می شود.

 

ایراد اول: اصل تغییر

اولین شبهه‌ای که پیرامون جاودانگی دین مطرح می‌شود اصل فلسفی تغییر است. بر اساس این اصل، جهان به صورت مستمر در حال تغییر است و هیچ چیز ثابتی در آن وجود ندارد. هستی و هر آنچه در آن است هر لحظه در حال تغییر و تحول و دگرگونی است، لذا هیچ چیز جاویدانی در این عالم وجود ندارد و دین نیز نمی‌تواند جاوید باشد.

پاسخ به این ایراد به صورت اختصاری به صورت زیر است:

اولاً اسلام نیز منکر تغییرات مستمر در عالم نیست. اسلام خود مشوق انسانها به تغییر بوده و حتی برخی پدیده‌ها که تغییرات آنها از چشم بشر پنهان بوده را نیز به عنوان پدیده‌های متغیر یاد نموده است:

و تری الجبال تحسبها جامده و هی تمر مر السحاب (سوره نمل، آيه 27)

 

ثانیاً درست است که پدیده‌های عالم تغییر می‌کنند؛ اما این تغییر در پدیده‌ها دارای نظم و قانون مشخص و ثابت و پایدار است. به عنوان نمونه تغییرات در عالم ماده، بر اساس قوانین ثابت فیزیکی، شیمیایی، زیست شناختی و ... صورت می‌پذیرد که کار علم هم کشف این قوانین ثابت است. اسلام نیز یک قانون است نه یک پدیده؛ لذا این ادعا که هیچ چیز جاویدان در این عالم وجود ندارد ادعایی غلط است. قانون اسلام از سنخ قوانین موضوعه نیست بلکه همانند قوانین طبیعی است و با فطرت و طبیعت انسانها هماهنگ به شمار می‌آید.

 

ایراد دوم: تغییر مستمر در نیازهای اجتماعی بشر

مخالفین جاودانگی دین، شبهه دیگری پیرامون آن مطرح می‌کنند. بنا به نظر آنان، بشر در هر دوره‌ای از زمان، دارای نیازهای خاص بوده است. به عنوان نمونه انسان عصر صیادی و ماهیگیری (انسان بدوی) نیازهای خاص خود را داشته و انسان دوره کشاورزی و انسان عصر مدرنیست و پسا مدرنیست نیز نیازهای خاص خود را دارد. از آنجا که قانون برای رفع عادلانه و شرافتمندانه همین نیازها مطرح شده؛ لذا در هر عصری باید قوانین خاص آن عصر تهیه و تنظیم گردد به عنوان نمونه برای انسان عصر کشاورزی که بر اسب و الاغ سوار می‌شد نیازی به قوانین راهنمایی و رانندگی وجود نداشت اما بشر امروز نیازمند این دسته از مقررات است. بنا به عقيده اين دسته، اسلام در 1400 سال پیش به منظور پاسخگویی به نیازهای بشر آن عصر مطرح شده و امروز کاربردی ندارد.

پاسخ به این ایراد نیز به صورت زیر خواهد بود:

اولاً نیازهای بشر را می توان به دو دسته تقسیم نمود: یکی نیازهای اولیه که از عمق ساختمان جسمی و روحی بشر و از طبیعت زندگی انسان سرچشمه می‌گیرد و می‌تواند روحی، جسمی، اجتماعی و ... باشد. هرم نیازهای مازلو اشاره به این نیازها دارد که در میان تمامی انسانها با درجات متفاوت وجود دارد. دیگری نیازهای ثانویه است که در واقع شکل ارضای نیازهای اولیه است. نيازهاي اوليه نيازهاي ثابت هستند و نيازهاي ثانويه معمولاً نيازهاي متغير.

ثانیاً قوانین اسلام بر نیازهای اولیه بشر تأکید دارد نه بر نیازهای ثانویه. به عنوان نمونه غرایز انسانها در طول تاریخ یکسان بوده و فقط شکل پاسخگویی به این غرایز تغییر نموده است.

لذا با توجه به دو مقدمه بالا ادعای ناکارآمدی اسلام در عصر مدرن صحیح نمی باشد.

 

6. مقصود از جاودانگی اسلام

اسلام از یک سیستم قانونگذاری منحصر به فرد برخوردار بوده که می‌تواند متناسب با پیشرفتها و نیازهای هر عصر، خود را هماهنگ نموده و تکلیف انسان را در هر عصر روشن نماید. بر اساس ديدگاه سيستمي مي‌توان اسلام را همانند يك سيستم زنده و پويا در نظر گرفت كه ورودي آن نيازها و سؤالات بشر هر عصر و خروجي آن دستورات و پاسخهاي اسلام به سؤالات بشر هر عصر مي‌باشد.

 

7. تعريف مديريت اسلامي

یک تعریف از مدیریت اسلامی به شکل زیر قابل ارائه است:

مديريت اسلامي مجموعه‌اي از گزاره‌ها يا مفاهيم مشخص و مرتبط با يكديگر و برگرفته از منابع اسلامي بوده، ناظر به نحوه اداره افراد و منابع در جامعه و سازمان براي رسيدن به اهداف از پيش تعيين‌ شده است[5]



[1] - عبدالكريم سروش، علم چيست؟ فلسفه چيست؟، (تهران: مؤسسه فرهنگي صراط، 1368) ص12.

[2] - محمد تقي مصباح يزدي، اصول عقايد، جلد اول، ص 28.

[3] - عبدالله جوادي آملي، شريعت در آيينه معرفت، ص 93 .

[4] - محمد تقي مصباح يزدي، پيش‌نيازهاي مديريت اسلامي،  ص

[5] - ابوالفضل گائيني، «پيش‌فرضهاي معرفت‌شناسي در مديريت اسلامي»، فصلنامه حوزه و دانشگاه، سال نهم، زمستان 1382، صص 109-69.

معرفی کتاب «مدیریت اسلامی »

کتاب «مدیریت اسلامی» نوشته آقای دکتر مهدی طیب از آدرسهای زیر قابل دانلود می باشد

http://ahlevela.com/index.php?option=com_content&view=article&id=27&Itemid=111

http://s3.picofile.com/file/7550885806/Modiriyaat_Eslami.pdf.html

معرفی کتاب «پیامبران دولت مرد»

جهت استفاده دانشجویان عزیز کتاب «پیامبران دولت مرد» معرفی می گردد. این کتاب از آدرس زیر قابل دانلود می باشد.

http://s3.picofile.com/file/7550882682/Payambaran.pdf.html

مقالات مدیریت اسلامی 2

مقالات مدیریت اسلامی

مقاله مديريت در اسلام و مصاديق آن

جزوه درس مدیریت اسلامی

جزوه درس مدیریت اسلامی

دانشجویان عزیز می توانند جزوه درس را از آدرس زیر دریافت نمایند:

http://s1.picofile.com/file/7517716127/777.pdf.html